Wprowadzenie do przedmiotu - UE w skrócie
Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet SWPS
27 stycznia 2026
Celem kursu jest wyposażenie studentów w wiedzę na temat historii integracji europejskiej, a także pomoc w zrozumieniu funkcjonowania kluczowych instytucji Unii Europejskiej oraz w zrozumieniu polityki i procesów politycznych Unii Europejskiej.
Studenci dowiedzą się…
Część 1. Historyczna ewolucja integracji europejskiej
Część 2. Instytucje i podmioty polityczne Unii Europejskiej
Część 3. Polityki i procesy tworzenia polityki w Unii Europejskiej
Skala ocen:
Unia Europejska (UE) jest unią gospodarczą i polityczną między 27 państwami europejskimi.
W 1958 r. utworzono Europejską Wspólnotę Gospodarczą, której pierwotnym celem było zacieśnienie współpracy gospodarczej między sześcioma państwami: Belgią, Niemcami, Francją, Włochami, Luksemburgiem i Niderlandami.
Od tego czasu do UE przystąpiły kolejne 22 państwa (a Zjednoczone Królestwo opuściło UE 31 stycznia 2020 r.).
Unia, która pierwotnie miała charakter czysto gospodarczy, przekształciła się w organizację obejmującą wiele różnych obszarów polityki – od klimatu, przez środowisko i zdrowie, aż po stosunki zewnętrzne i bezpieczeństwo, sprawiedliwość i migrację.
Główną siłą napędową gospodarki unijnej jest jednolity rynek. Umożliwia on swobodny przepływ towarów, usług, kapitału i osób.
“Unia opiera się na wartościach poszanowania godności osoby ludzkiej, wolności, demokracji, równości, państwa prawnego, jak również poszanowania praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości. Wartości te są wspólne państwom członkowskim w społeczeństwie opartym na pluralizmie, niedyskryminacji, tolerancji, sprawiedliwości, solidarności oraz na równości kobiet i mężczyzn”.
W centrum UE znajduje się 27 państw członkowskich oraz ich obywatele.
Unikalną cechą UE jest to, że choć wszystkie państwa członkowskie pozostają suwerenne i niepodległe, zdecydowały się one połączyć część swojej “suwerenności” w obszarach, w których przynosi to wartość dodaną.
W praktyce oznacza to, że państwa członkowskie powierzają część swoich uprawnień decyzyjnych utworzonym wspólnie instytucjom, aby decyzje w konkretnych sprawach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania mogły być podejmowane demokratycznie na poziomie UE.
Unia Europejska działa w wielu obszarach polityki, w których europejscy przywódcy uznali, że wspólne działanie jest korzystne, takich jak: jednolity rynek, euro, wspieranie wzrostu gospodarczego, bezpieczeństwo, sprawiedliwość i sprawy zagraniczne.
Inne obszary polityki obejmują:
UE finansuje te polityki z rocznego budżetu, co pozwala jej uzupełniać i wzbogacać działania podejmowane przez rządy krajowe.
W podejmowaniu decyzji na szczeblu UE uczestniczy kilka instytucji, w szczególności:
Wspólny rynek jest jednym z najważniejszych osiągnięć Unii Europejskiej.
Ograniczenia w handlu i wolnej konkurencji między krajami członkowskimi zostały stopniowo wyeliminowane, co przyczyniło się do wzrostu poziomu życia.
Podstawą jednolitego rynku są “cztery swobody”:
Wspólny rynek nie stał się jeszcze jednolitą gospodarką: niektóre sektory (w szczególności usługi użyteczności publicznej) nadal podlegają prawom krajowym.
Proces integracji europejskiej został zapoczątkowany i rozwinięty w Europie Zachodniej.
Rozszerzono go na Europę Środkowo-Wschodnią (EŚW) dopiero po tym, jak ugruntowały się kluczowe cechy UE.
Do czasu upadku komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1989-90 kraje tego regionu znajdowały się poza procesami integracyjnymi, które zbliżały do siebie kraje Europy Zachodniej.
W całej swojej historii Europę charakteryzowały bardziej podziały, napięcia i konflikty niż wspólne cele czy zgoda duchowa.
Główne źródła podziałów:
Podziały te były źródłem napięć, wrogości i wojen.
Domyślną relacją między krajami Europy Zachodniej była rywalizacja i nieufność.
Charakteryzowała je konkurencja ekonomiczna i ideologiczna, dążenie do władzy i prestiż narodowy oraz spory terytorialne.
Okres między pierwszą a drugą wojną światową charakteryzował się szczególnie ostrymi i płynnymi stosunkami międzypaństwowymi w Europie.
Nie było stabilnego systemu sojuszy ani wyraźnej równowagi sił.
Od czasu do czasu państwa próbowały współpracować, ale bez większych sukcesów.
Liga Narodów, utworzona w 1919 roku, próbowała zapewnić bezpieczeństwo międzynarodowe, ale nie udało jej się tego dokonać: nie mogła działać bez zgody wszystkich członków.
Po II wojnie światowej relacje między państwami Europy Zachodniej uległy zmianie:
Historyczne korzenie Unii Europejskiej sięgają II wojny światowej.
Europejczycy byli zdeterminowani, by zapobiec powtórzeniu się takiego cierpienia i zniszczenia.
Wkrótce po wojnie Europa została podzielona na Wschód i Zachód, gdy rozpoczęła się trwająca 40 lat zimna wojna.
W 1949 roku kraje Europy Zachodniej utworzyły Radę Europy.
Był to pierwszy krok w kierunku współpracy między nimi, ale sześć krajów chciało pójść dalej.
Deklaracja Schumana
Deklaracja Schumana została przedstawiona przez francuskiego ministra spraw zagranicznych Roberta Schumana 9 maja 1950 roku.
Proponowała utworzenie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, której członkowie połączyliby produkcję węgla i stali.
EWWiS (członkowie założyciele: Francja, Niemcy Zachodnie, Włochy, Holandia, Belgia i Luksemburg) była pierwszą z serii ponadnarodowych instytucji europejskich, które ostatecznie przekształciły się w dzisiejszą Unię Europejską.
Europejska Wspólnota Węgla i Stali
W oparciu o plan Schumana sześć krajów podpisało w 1951 roku Traktat Paryski, aby pod wspólnym zarządem prowadzić swój przemysł ciężki - węglowy i stalowy.
Były to Niemcy, Francja, Włochy, Holandia, Belgia i Luksemburg.
Cel: stworzenie współzależności w dziedzinie węgla i stali, tak aby jeden kraj nie mógł już mobilizować swoich sił zbrojnych bez wiedzy innych.
Złagodziło to nieufność i napięcia po II wojnie światowej.
Traktat EWWiS wygasł w 2002 roku.
Traktaty Rzymskie
Traktaty Rzymskie zostały podpisane w Rzymie 25 marca 1957 roku.
Uważa się je za akty założycielskie Wspólnoty Europejskiej.
Pierwszy Traktat powołał do życia Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG).
Traktaty Rzymskie
Cele EWG
Cele EWG
W celu poprawy możliwości zatrudnienia dla pracowników i podniesienia ich standardu życia, Traktat przewidział także Europejski Fundusz Społeczny.
Utworzono Europejski Bank Inwestycyjny, aby ułatwić ekspansję gospodarczą Wspólnoty dzięki nowym środkom finansowym.
Instytucje EWG
Jeśli chodzi o stronę instytucjonalną, traktaty wprowadziły kolejne nowości, jak na przykład utworzenie Wysokiej Władzy (późniejszej Komisji Europejskiej), Rady Ministrów (późniejszej Rady UE) i Zgromadzenia Parlamentarnego (późniejszego Parlamentu Europejskiego).
Ta równowaga instytucjonalna opierała się na trójkącie instytucji:
Traktat przewidywał również utworzenie Trybunału Sprawiedliwości.
Traktat Paryski i dwa Traktaty Rzymskie są traktatami założycielskimi tego, co stanie się Unią Europejską.
Stanowiły one ważny krok naprzód w rozwoju powojennych stosunków międzypaństwowych.
Stworzyły podstawy dla państw-sygnatariuszy do integracji określonych i głównych obszarów ich działalności gospodarczej.
Stworzyły również podstawę dla ponadnarodowego zarządzania w nowych ustaleniach dotyczących podejmowania decyzji.
Unia Europejska i jej instytucje