Unia Europejska i jej instytucje

Wprowadzenie do przedmiotu - UE w skrócie

Ben Stanley

Wydział Nauk Społecznych, Uniwersytet SWPS

27 stycznia 2026

Wprowadzenie do kursu

Wprowadzenie do kursu

  • Celem kursu jest wyposażenie studentów w wiedzę na temat historii integracji europejskiej, a także pomoc w zrozumieniu funkcjonowania kluczowych instytucji Unii Europejskiej oraz w zrozumieniu polityki i procesów politycznych Unii Europejskiej.

  • Studenci dowiedzą się…

    • jak doszło do integracji europejskiej,
    • jak zmieniały się role instytucji unijnych w czasie,
    • jakie to ma konsekwencje dla relacji między państwami członkowskimi i instytucjami UE,
    • oraz jak rozwój integracji europejskiej wpłynął na charakter kształtowania polityki.

System instytucji Unii Europejskiej

Struktura cyklu wykładów

Część 1. Historyczna ewolucja integracji europejskiej

  • Utworzenie Wspólnot Europejskich
  • Poszerzenie procesu integracji europejskiej
  • Pogłębienie procesu integracji europejskiej
  • Zasady działanie UE

Struktura cyklu wykładów

Część 2. Instytucje i podmioty polityczne Unii Europejskiej

  • Komisja Europejska - struktura i kompetencje
  • Rada Unii Europejskiej - struktura i kompetencje
  • Rada Europejska - struktura i kompetencje
  • Parlament Europejski - struktura i kompetencje
  • System sądowy Unii Europejskiej
  • Pozostałe instytucje i grupy interesów
  • Rola państw członkowskich

Struktura cyklu wykładów

Część 3. Polityki i procesy tworzenia polityki w Unii Europejskiej

  • Zrozumienie procesu politycznego UE
  • Polityka wewnętrzna UE
  • Polityka zewnętrzna UE
  • Unia Europejska jako system polityczny - przegląd i podsumowanie

Warunki zaliczenia kursu

  • Egzamin końcowy będzie miał charakter open book i będzie składał się z pytań wielokrotnego wyboru i pytań otwartych.
  • Liczba punktów: 0 - 50
  • Minimalna liczba punktów do zaliczenia: 25
  • Termin realizacji: sesja egzaminacyjna

Warunki zaliczenia kursu

Skala ocen:

  • 91 - 100%: ocena 5 (bardzo dobry)
  • 81 - 90%: ocena 4+ (dobry plus)
  • 71 - 80%: ocena 4 (dobry)
  • 61 - 70%: ocena 3+ (dostateczny plus)
  • 51 - 60%: ocena 3 (dostateczny)
  • 0 - 50%: ocena 2 (niedostateczny)

UE w skrócie

UE w skrócie

  • Unia Europejska (UE) jest unią gospodarczą i polityczną między 27 państwami europejskimi.

  • W 1958 r. utworzono Europejską Wspólnotę Gospodarczą, której pierwotnym celem było zacieśnienie współpracy gospodarczej między sześcioma państwami: Belgią, Niemcami, Francją, Włochami, Luksemburgiem i Niderlandami.

  • Od tego czasu do UE przystąpiły kolejne 22 państwa (a Zjednoczone Królestwo opuściło UE 31 stycznia 2020 r.).

Państwa członkowskie UE

UE i organizacje międzynarodowe

UE w skrócie

  • Unia, która pierwotnie miała charakter czysto gospodarczy, przekształciła się w organizację obejmującą wiele różnych obszarów polityki – od klimatu, przez środowisko i zdrowie, aż po stosunki zewnętrzne i bezpieczeństwo, sprawiedliwość i migrację.

  • Główną siłą napędową gospodarki unijnej jest jednolity rynek. Umożliwia on swobodny przepływ towarów, usług, kapitału i osób.

UE w skrócie

“Unia opiera się na wartościach poszanowania godności osoby ludzkiej, wolności, demokracji, równości, państwa prawnego, jak również poszanowania praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości. Wartości te są wspólne państwom członkowskim w społeczeństwie opartym na pluralizmie, niedyskryminacji, tolerancji, sprawiedliwości, solidarności oraz na równości kobiet i mężczyzn”.

UE w skrócie

  • W centrum UE znajduje się 27 państw członkowskich oraz ich obywatele.

  • Unikalną cechą UE jest to, że choć wszystkie państwa członkowskie pozostają suwerenne i niepodległe, zdecydowały się one połączyć część swojej “suwerenności” w obszarach, w których przynosi to wartość dodaną.

  • W praktyce oznacza to, że państwa członkowskie powierzają część swoich uprawnień decyzyjnych utworzonym wspólnie instytucjom, aby decyzje w konkretnych sprawach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania mogły być podejmowane demokratycznie na poziomie UE.

UE w skrócie

  • Podstawą wszystkich działań UE są traktaty, które określają cele UE oraz zasady dotyczące funkcjonowania instytucji UE, sposobu podejmowania decyzji i stosunków między UE a jej państwami członkowskimi.
  • W pewnych określonych przypadkach nie wszystkie państwa członkowskie uczestniczą we wszystkich obszarach polityki UE.
    • Na przykład, chociaż euro jest wspólną walutą całej UE, strefa euro obejmuje obecnie tylko 19 państw członkowskich
    • 22 państwa członkowskie są członkami strefy Schengen

UE w skrócie

  • Unia Europejska działa w wielu obszarach polityki, w których europejscy przywódcy uznali, że wspólne działanie jest korzystne, takich jak: jednolity rynek, euro, wspieranie wzrostu gospodarczego, bezpieczeństwo, sprawiedliwość i sprawy zagraniczne.

  • Inne obszary polityki obejmują:

    • politykę innowacyjną, która promuje stosowanie nowych rozwiązań w takich dziedzinach jak klimat i ochrona środowiska, badania naukowe i energia;
    • politykę solidarności (zwaną też polityką spójności) w zakresie spraw regionalnych, rolnych i społecznych.
  • UE finansuje te polityki z rocznego budżetu, co pozwala jej uzupełniać i wzbogacać działania podejmowane przez rządy krajowe.

UE w skrócie

W podejmowaniu decyzji na szczeblu UE uczestniczy kilka instytucji, w szczególności:

  • Parlament Europejski, który reprezentuje obywateli Unii i jest przez nich wybierany w wyborach bezpośrednich,
  • Rada Europejska, w skład której wchodzą szefowie państw lub rządów państw członkowskich UE,
  • Rada Unii Europejskiej (nazywana również Radą), która reprezentuje rządy państw członkowskich UE,
  • Komisja Europejska, która reprezentuje interesy UE jako całości.

UE w skrócie

  • Parlamenty narodowe państw członkowskich również odgrywają rolę w podejmowaniu decyzji i stanowieniu prawa, podobnie jak dwa organy doradcze.
    • Europejski Komitet Regionów, który składa się z przedstawicieli rządów i samorządów na szczeblu regionalnym i lokalnym,
    • Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny, w skład którego wchodzą przedstawiciele organizacji pracowników i pracodawców oraz grupy zainteresowanych stron.
  • Na ogół to Komisja proponuje nowe przepisy, a Parlament i Rada je przyjmują.

UE w skrócie

  • W proces ten zaangażowane są organy doradcze (Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny i Europejski Komitet Regionów), jak również parlamenty narodowe, wydając opinie na temat wniosków, głównie z perspektywy zasad pomocniczości i proporcjonalności.
    • Pomocniczość oznacza, że z wyjątkiem obszarów, które należą do jej wyłącznych kompetencji, UE podejmuje działania jedynie wtedy, gdy działanie będzie skuteczniejsze na szczeblu UE niż na szczeblu krajowym.
    • Zgodnie z zasadą proporcjonalności działanie UE musi ograniczać się do tego, co jest konieczne do osiągnięcia celów określonych w traktatach UE.
  • Następnie państwa członkowskie i zainteresowana instytucja lub instytucje UE wdrażają przyjęte prawo Unii.

Długoterminowy budżet UE

UE w skrócie

  • Wspólny rynek jest jednym z najważniejszych osiągnięć Unii Europejskiej.

  • Ograniczenia w handlu i wolnej konkurencji między krajami członkowskimi zostały stopniowo wyeliminowane, co przyczyniło się do wzrostu poziomu życia.

  • Podstawą jednolitego rynku są “cztery swobody”:

    • swobodny przepływ osób, towarów, usług i kapitału.
  • Wspólny rynek nie stał się jeszcze jednolitą gospodarką: niektóre sektory (w szczególności usługi użyteczności publicznej) nadal podlegają prawom krajowym.

Powstanie Wspólnoty Europejskiej

Powojenna transformacja Europy Zachodniej

  • Proces integracji europejskiej został zapoczątkowany i rozwinięty w Europie Zachodniej.

  • Rozszerzono go na Europę Środkowo-Wschodnią (EŚW) dopiero po tym, jak ugruntowały się kluczowe cechy UE.

  • Do czasu upadku komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1989-90 kraje tego regionu znajdowały się poza procesami integracyjnymi, które zbliżały do siebie kraje Europy Zachodniej.

Powojenna transformacja Europy Zachodniej

  • W całej swojej historii Europę charakteryzowały bardziej podziały, napięcia i konflikty niż wspólne cele czy zgoda duchowa.

  • Główne źródła podziałów:

    • Język: istnieją podobieństwa strukturalne, ale przez większość historii Europy większość Europejczyków nie potrafiła prowadzić ze sobą rozmowy.
    • Religia: podział na głównie protestancką Europę Północną i głównie katolicką Europę Południową.
    • Polityka: podział na autokratyczne i demokratyczne systemy polityczne.
    • Gospodarka: rosnący podział na rozwinięte, uprzemysłowione gospodarki i słabo rozwinięte, rolnicze.

Powojenna transformacja Europy Zachodniej

  • Podziały te były źródłem napięć, wrogości i wojen.

  • Domyślną relacją między krajami Europy Zachodniej była rywalizacja i nieufność.

  • Charakteryzowała je konkurencja ekonomiczna i ideologiczna, dążenie do władzy i prestiż narodowy oraz spory terytorialne.

Powojenna transformacja Europy Zachodniej

  • Okres między pierwszą a drugą wojną światową charakteryzował się szczególnie ostrymi i płynnymi stosunkami międzypaństwowymi w Europie.

  • Nie było stabilnego systemu sojuszy ani wyraźnej równowagi sił.

  • Od czasu do czasu państwa próbowały współpracować, ale bez większych sukcesów.

  • Liga Narodów, utworzona w 1919 roku, próbowała zapewnić bezpieczeństwo międzynarodowe, ale nie udało jej się tego dokonać: nie mogła działać bez zgody wszystkich członków.

Powojenna transformacja Europy Zachodniej

Po II wojnie światowej relacje między państwami Europy Zachodniej uległy zmianie:

  • Nieprzerwany pokój
    • od 1945 roku państwa Europy Zachodniej żyją ze sobą w pokoju, a konfrontacja zbrojna stała się nie do pomyślenia.
  • Przekształcona agenda
    • zamiast kwestii integralności terytorialnej i obrony, agenda europejska od 1945 roku dotyczy bogactwa i dobrobytu Europejczyków.
  • Nowe kanały i procesy
    • rządy państw Europy Zachodniej stworzyły nowe instytucje, w których można na co dzień dyskutować o sprawach politycznych.

Powstanie Wspólnoty Europejskiej

  • Historyczne korzenie Unii Europejskiej sięgają II wojny światowej.

  • Europejczycy byli zdeterminowani, by zapobiec powtórzeniu się takiego cierpienia i zniszczenia.

  • Wkrótce po wojnie Europa została podzielona na Wschód i Zachód, gdy rozpoczęła się trwająca 40 lat zimna wojna.

  • W 1949 roku kraje Europy Zachodniej utworzyły Radę Europy.

  • Był to pierwszy krok w kierunku współpracy między nimi, ale sześć krajów chciało pójść dalej.

Powstanie Wspólnoty Europejskiej

Deklaracja Schumana

  • Deklaracja Schumana została przedstawiona przez francuskiego ministra spraw zagranicznych Roberta Schumana 9 maja 1950 roku.

  • Proponowała utworzenie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, której członkowie połączyliby produkcję węgla i stali.

  • EWWiS (członkowie założyciele: Francja, Niemcy Zachodnie, Włochy, Holandia, Belgia i Luksemburg) była pierwszą z serii ponadnarodowych instytucji europejskich, które ostatecznie przekształciły się w dzisiejszą Unię Europejską.

Powstanie Wspólnoty Europejskiej

Europejska Wspólnota Węgla i Stali

  • W oparciu o plan Schumana sześć krajów podpisało w 1951 roku Traktat Paryski, aby pod wspólnym zarządem prowadzić swój przemysł ciężki - węglowy i stalowy.

  • Były to Niemcy, Francja, Włochy, Holandia, Belgia i Luksemburg.

  • Cel: stworzenie współzależności w dziedzinie węgla i stali, tak aby jeden kraj nie mógł już mobilizować swoich sił zbrojnych bez wiedzy innych.

  • Złagodziło to nieufność i napięcia po II wojnie światowej.

  • Traktat EWWiS wygasł w 2002 roku.

Powstanie Wspólnoty Europejskiej

Traktaty Rzymskie

  • Traktaty Rzymskie zostały podpisane w Rzymie 25 marca 1957 roku.

  • Uważa się je za akty założycielskie Wspólnoty Europejskiej.

  • Pierwszy Traktat powołał do życia Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG).

    • Celem traktatu o EWG było stworzenie wspólnego rynku i zapewnienie przekształcenia warunków handlu i produkcji we Wspólnocie.
    • Kolejnym celem politycznym była budowa politycznej Europy i krok w kierunku bliższego zjednoczenia.

Powstanie Wspólnoty Europejskiej

Traktaty Rzymskie

  • Drugi traktat ustanowił Europejską Wspólnotę Energii Atomowej, znaną lepiej jako EURATOM.
    • Traktat Euratom został początkowo stworzony w celu koordynacji programów badawczych państw członkowskich, aby promować pokojowe wykorzystanie energii jądrowej.

Powstanie Wspólnoty Europejskiej

Cele EWG

  • Pierwsze artykuły Traktatu ustanowiły podstawową misję Wspólnoty: stworzenie wspólnego rynku.
    • Traktat o EWG zniósł cła między państwami członkowskimi.
    • Ustanowił wspólną taryfę zewnętrzną, która zastąpiła poprzednie taryfy krajowe.
    • Taryfa ta była uważana za rodzaj granicy zewnętrznej dla produktów z krajów trzecich.
  • Traktat przewidywał rozwój wspólnych polityk, na przykład polityki rolnej (WPR), polityki handlowej i polityki transportowej.

Powstanie Wspólnoty Europejskiej

Cele EWG

  • W celu poprawy możliwości zatrudnienia dla pracowników i podniesienia ich standardu życia, Traktat przewidział także Europejski Fundusz Społeczny.

  • Utworzono Europejski Bank Inwestycyjny, aby ułatwić ekspansję gospodarczą Wspólnoty dzięki nowym środkom finansowym.

Powstanie Wspólnoty Europejskiej

Instytucje EWG

  • Jeśli chodzi o stronę instytucjonalną, traktaty wprowadziły kolejne nowości, jak na przykład utworzenie Wysokiej Władzy (późniejszej Komisji Europejskiej), Rady Ministrów (późniejszej Rady UE) i Zgromadzenia Parlamentarnego (późniejszego Parlamentu Europejskiego).

  • Ta równowaga instytucjonalna opierała się na trójkącie instytucji:

    • Komisja przygotowywała propozycje legislacyjne,
    • Rada wydawała rozporządzenia,
    • Parlament pełnił rolę doradczą.
  • Traktat przewidywał również utworzenie Trybunału Sprawiedliwości.

Powstanie Wspólnoty Europejskiej

  • Traktat Paryski i dwa Traktaty Rzymskie są traktatami założycielskimi tego, co stanie się Unią Europejską.

  • Stanowiły one ważny krok naprzód w rozwoju powojennych stosunków międzypaństwowych.

  • Stworzyły podstawy dla państw-sygnatariuszy do integracji określonych i głównych obszarów ich działalności gospodarczej.

  • Stworzyły również podstawę dla ponadnarodowego zarządzania w nowych ustaleniach dotyczących podejmowania decyzji.